Ёсць даты, якія Ñž дадзеным адрэзку часу Ñ– Ñž Беларусі, Ñ– Ñž Смаленску лічаць «Ñ‡ÑƒÐ¶Ñ‹Ð¼Ñ–». Але варта прыгледзецца  Ñ– становіцца ясна: гэта фундамент нашай уласнай палітычнай традыцыі.
 ÐšÐ°Ð½ÑÑ‚ытуцыя 3 траўня 1791 года - менавіта такі выпадак. Яе часта называюць проста «Ð¿Ð¾Ð»ÑŒÑÐºÐ°Ð¹», але гэта спрашчэнне. Яна стваралася для Рэчы Паспалітай - агульнай дзяржавы, у якую ўваходзілі беларускія Ñ– літоўскія землі. Гэта быў наш супольны адказ на выклікі гісторыі.

      Не дар манарха, а воля грамадства

Афіцыйна дакумент называўся «Ð£ÑÑ‚ава аб кіраванні» (Ustawa RzÄ…dowa). У ім была закладзена ідэя, што стала рэвалюцыйнай для Усходняй Эўропы XVIII стагоддзя:
 «Ð£ÑÑÐºÐ°Ñ ўлада Ñž чалавечым грамадстве бярэ свой пачатак з волі народа».
Не ад «Ð‘ожага права» каралёў, не ад імперскай вертыкалі, а ад грамадзян. Гэта была другая канстытуцыя Ñž свеце пасля амерыканскай Ñ– першая Ñž Эўропе, якая апярэдзіла французскую на некалькі месяцаў.
Канстытуцыя нараджалася ў інтэлектуальным полымі Эпохі Асветніцтва. Яна прапаноўвала альтэрнатыву дэспатыі:
 ÐŸÐ°Ð´Ð·ÐµÐ» уладаў: выразнае размяжоўванне заканадаўчай, выканаўчай Ñ– судовай галін.
  Абмежаванне самавольства: адмена права liberum veto, якое дазваляла аднаму дэпутату блакаваць любое рашэнне Ñ– гадамі паралізавала дзяржаву.
  Правы гараджан: мяшчане атрымалі права валодаць зямлёй, займаць афіцэрскія пасады Ñ– мець прадстаўніцтва Ñž Сойме.
  Абарона сялян:  Ð·Ð°ÐºÐ¾Ð½ упершыню браў сялян «Ð¿Ð°Ð´ апеку права Ñ– ўрада», што было першым крокам да адмены прыгонніцтва.
 
Існуе міф, што Канстытуцыя ліквідавала аўтаномію ВКЛ. Насамрэч сітуацыя была больш тонкай. 20 кастрычніка 1791 года было прынята «ÐŽÐ·Ð°ÐµÐ¼Ð½Ð°Ðµ паручальніцтва абодвух народаў». Гэты акт юрыдычна замацаваў роўнасць паміж Каронай Ñ– Княствам у структуры абноўленай дзяржавы. У ВКЛ заставаліся:
  Свая армія Ñ– скарб.
  Свае вышэйшыя дзяржаўныя пасады.
  Парытэтнае прадстаўніцтва Ñž цэнтральных органах кіравання (50/50).
Сярод ключавых аўтараў і абаронцаў рэформаў былі нашы землякі - напрыклад, Казімір Нестар Сапега, артылерыйскі генерал і маршалак канфедэрацыі ВКЛ.

    Чаму гэта не спадабалася суседзям?

Да 1791 года краіна ўжо была параненая першым падзелам і знаходзілася пад фактычнай акупацыяй Расійскай імперыі. Кацярына II бачыла ў рэформах прамую пагрозу абсалютызму.
Рэфарматары разумелі: альбо сучасная эфектыўная дзяржава, альбо гібель. Яны ўзмацнілі цэнтральную ўладу не дзеля тыраніі, а дзеля выжывання. Менавіта гэты поспех рэформаў напалохаў суседзяў. Імпэрыям не патрэбна была моцная канстытуцыйная дзяржава пад бокам.
 ÐšÐ°Ð½ÑÑ‚ытуцыя пражыла ўсяго 14 месяцаў, але паспела стаць сімвалам свабоды, які перажыў саму дзяржаву.

    Смаленск: страчаная частка той жа сістэмы

Да моманту прыняцця Канстытуцыі Смаленск ужо больш за стагоддзе знаходзіўся Ñž складзе Расіі пасля вайны 1654–1667 гадоў. Але гістарычная памяць горада непарыўна звязана з гэтай традыцыяй.
Смаленск стагоддзямі жыў паводле Статутаў ВКЛ Ñ– Магдэбургскага права. Ён належаў да той жа прававой культуры, дзе закон абмяркоўваецца, а не спускаецца зверху Ñž выглядзе ўказа. Канстытуцыя 3 траўня была лагічным працягам таго вольнага духу, які калісьці быў натуральным Ñ– для Смаленскай зямлі. Гэта не «Ñ–ншы свет» - гэта тая ж траекторыя, гвалтоўна перарваная раней за іншых.

     Ð¡Ð¿Ð°Ð´Ñ‡Ñ‹Ð½Ð°, якую нельга акупаваць

Пасля канчатковага падзелу краіны ў 1795 годзе імперыя спрабавала знішчыць любыя сляды 3 траўня. Але традыцыя сышла ў падполле:
  Яна натхняла паўстанні Тадэвуша Касцюшкі Ñ– Кастуся Каліноўскага.
  Яе ідэі прараслі Ñž калонах-помніках, якія дагэтуль стаяць у беларускіх вёсках.
  Яна стала кодам, па якім людзі вызначалі «ÑÐ²Ð°Ñ–Ñ…» - Ñ‚Ñ‹Ñ…, хто верыць у вяршэнства права.
Галоўнае ў спадчыне 3 траўня - гэта не сухія параграфы закона. Гэта праект будучыні, які не паспелі дабудаваць. Гэта была спроба стварыць прастору, дзе закон вышэй за сілу, а ўлада падсправаздачная грамадству.
 Ð“этая спроба была перарваная штыхамі, але ідэі немагчыма акупаваць. Для сучаснай Беларусі Ñ– для Смаленска, які шукае свае карані, гэта доказ: свабода Ñ– парламентарызм для нас не «Ñ–мпартныя тавары», а наша ўласная, глыбока зарытая Ñž зямлю спадчына.
Гісторыя не скончылася. Яна была пастаўлена на паўзу.

Рэдакцыя Радыё Свабодны Смаленск

03.05.2026