Выданне «Ð Ð°Ð´Ñ‹Ñ‘ Свабода» распавяло пра сустрэчу з гісторыкам Алегам Латышонкам, дзе ён прадставіў кнігу «Ð“історыя Беларусі ад сярэдзіны XVIII стагоддзя да нашага часу».
Сама сустрэча прайшла ў Беластоку ў межах курсаў беларускай мовы і, мяркуючы па апісанні, выклікала жывую цікавасць - зала была перапоўненая.

Тэкст выступлення Алега Латышонка насамрэч супярэчлівы.

З аднаго боку, прызнаецца, што Смаленск гістарычна звязаны з беларускай прасторай:
кніга па гісторыі Беларусі выходзіць менавіта ў Смаленску, узгадваюцца факты пра БССР і ролю горада.

З іншага - робіцца выснова, што «Ð±ÐµÐ»Ð°Ñ€ÑƒÑÐºÐ°Ð¹ мовы на Смаленшчыне больш няма».
Вядома, чыстай беларускай мовы ўжо няма, але так званая трасянка яшчэ жывая.
І ўзнікае пытанне: як яна можа захоўвацца ў Смаленску, калі нават у самой Беларусі беларуская мова амаль выцесненая?

Пры гэтым Беларусь падаецца як «Ð¿Ð¾Ð·Ð½ÑÑ канструкцыя».

То бок Смаленск нібыта ёсць у беларускай гісторыі, але адначасова яго спрабуюць вынесці за дужкі сучаснай ідэнтычнасці.

І вось з гэтым мы якраз і не згодныя.

Пасля выступлення зноў прагучала старая думка:
калі на Смаленшчыне больш няма беларускай мовы - значыць, і самой Беларусі у Смаленску нібыта няма.

Казаць сёння, што «Ð±ÐµÐ»Ð°Ñ€ÑƒÑÐºÐ°Ð³Ð° тут няма», - гэта прыкладна як глядзець на стары падмурак Ñ– сцвярджаць, што дома ніколі не існавала, бо на ім больш не жывуць.
Так, беларуская мова ў Смаленску амаль знікла.
Але яна не знікала сама - яе выцяснялі, дзесяцігоддзямі, мэтанакіравана.
І Ñž гэтым месцы асабліва дзіўна гучыць выснова: «Ñ€Ð°Ð· не засталося - значыць, Ñ– не было».

Не.
Было.

І сляды гэтага занадта відавочныя, каб іх ігнараваць.
Смаленск узнікае ў беларускім кантэксце зноў і зноў.
У кнігах, у даследаваннях, у спрэчках.
І гэта не выпадковыя супадзенні - гэта сімптом.
Сімптом таго, што Смаленск так і не ўпісаўся да канца ў чужую для яго рамку.

Можна колькі заўгодна казаць, што «Ð³ÑÑ‚ага больш няма».
Але рэальнасць упарцейшая за любыя тэорыі. Сувязь застаецца.

І менавіта таму мы гаворым проста: Смаленск - гэта беларускі горад.
Не таму, што так хочацца, а таму, што гэта вынікае з самой логікі гісторыі.

І калі ўжо спрачацца - то сумленна.
Не з зручнымі фармулёўкамі, а з фактамі, якія немагчыма адмяніць.

А галоўны факт тут просты: Смаленск нельга выкрасліць.
Яго можна толькі часова не заўважаць.

Смаленск - гэта не перыферыя.
Гэта частка той самай гістарычнай і культурнай прасторы, у якой фармавалася Беларусь.
Адсутнасць мовы - гэта не адсутнасць кораня.

Вельмі зручна казаць: «Ñƒ Смаленску ўжо нічога няма». Бо тады не трэба адказваць на нязручныя пытанні.

А пытанні простыя: чаму менавіта Смаленск зноў і зноў узнікае ў беларускім кантэксце?
Чаму тут захоўваюцца сляды, якія не атрымліваецца сцерці?

Таму што Смаленск - гэта не «Ñ‡ÑƒÐ¶Ð°Ñ тэрыторыя». Гэта частка гісторыі, якую проста разарвалі.

І сёння мы бачым дзіўную сітуацыю. З аднаго боку - прызнаецца сувязь.
З другога - робіцца ўсё, каб гэтую сувязь абнуліць.

Але рэальнасць упартая.
Сувязь застаецца.
У людзях, у памяці, у самой зямлі.

Смаленск не «Ð²Ñ‹Ð¿Ð°Ñž» з гэтай гісторыі.
Яго з яе спрабуюць выкрасліць. І розніца тут прынцыповая.

Можна доўга спрачацца пра тое, калі сфармавалася беларуская нацыя,
якія гарады лічыць яе цэнтрамі і каму належыць спадчына мінулага.
Але ёсць рэчы, якія не знікаюць ад таго, што іх перастаюць прызнаваць.

Смаленск - адна з такіх рэчаў.
Ён занадта глыбока ўпісаны Ñž гэтую гісторыю, каб проста абвясціць: «Ñ‚ут гэтага больш няма».

І таму для нас адказ відавочны.
Смаленск - гэта беларускі горад.
Пакуль - не ў адміністрацыйным сэнсе, а ў гістарычным і культурным.

І менавіта таму мы гаворым пра будучыню.
Пра Смаленскую Рэспубліку, якая будзе не адарваная, а наадварот - максімальна блізкая да Беларусі.
Гэта нават не пытанне палітыкі - гэта пытанне вяртання да таго, чым гэтая зямля была заўсёды.

Рэдакцыя Радыё Свабодны Смаленск

29.04.2026